Arquivo do blog

Miniaturas Eugenio Granell: final.

E ata aquí chegou a nosa viaxe. Un longo camiño que nos levou á creación deste vídeo documental no que os propios protagonistas da historia nola explican con todo luxo de detalles.

Benvidos ao surreal mundo das Miniaturas de Eugenio Granell.

Adeus Fontiñas

Este ano fai 30 anos que José María Castelo Álvarez e Dolores Loureiro Buján viven en Fontiñas, tantos como anos ten a súa filla Laura, aínda que xa fixo 40 que emigraron á cidade. Aquí formaron a súa familia, sen perder contacto cas súas raíces rurais, ‘iso sempre’.
José María e Dolores veñen dunha aldea do concello de Touro, a onde volven cada fin de semana e durante as vacacións, e as súas mentes non deixan de dar voltas
á idea de desandar o andado e volver ás orixes. A ela os estudos e a el o traballo foron os que os obrigaron a trasladarse á capital galega, pero nunca lles faltaron as
castañas que cocer no forno nin as verduras e legumes co sabor da súa aldea.
‘A tranquilidade, os amigos, A BOA VIDA’ é o que din botar máis de menos, sen esquecerse dun gran paréntese: o traballo do campo é algo excluínte nesta volta ao rural e ‘os seus pais sábeno ben’. Coma con todo, hai que saber ver os pros e os contras. Por iso tamén falan da dispoñibilidade de todos os servizos na cidade e da cercanía dos colexios e dos lugares de traballo.
O mesmo di Laura, a filla deste matrimonio de Touro. Ela destaca a tranquilidade da aldea e, aínda que non se sinte tan identificada coma os seus pais –algo totalmente
normal tendo en conta que foi criada a medio camiño entre os dous ámbitos- continúa visitando a aldea co mesmo entusiasmo que cando era unha nena.
Tamén é certo que a familia e os amigos que conservan tanto os pais coma a moza son un factor fundamental para non deixar de acudir a Touro. Pero o importante da nosa investigación é… A Laura foille transmitida esa cultura? Herdouna realmente? Neste caso
quedounos claro que o cariño pola vila o leva dentro, que conseguiu crear uns lazos sociais así como emotivos e que os pais foron tremendamente importantes nesta labor.
A herdanza cultural do rural deuse con éxito na familia
Castelo Loureiro.

S2E

ACENTRALFOLQUE: Eugenio Granell, música revelada

Neste video Alejandro Vargas resume en breves palabras como foi o seu comezo no proxecto de ACentralFolque.

Ao longo do noso traballo coa Central puidemos entrevistar aos principais artífices da publicación que acadou fai uns días o Premio Especial do Certame Cubadisco 2013. Ramón Pinheiro, Olga Noguiera e o mesmo Alejandro Vargas dan voz á peza audiovisual coa que rematamos a nosa andaina coa Central e que lles servirá nos próximos días como peza promocional da xira do espectáculo.
Dende as súas diferentes perspectivas, e en función da labor que levaron a cabo no proxecto, abriron as portas para que puideramos saber como foi todo o proceso que se atopa detrás do que hoxe vemos enriba do escenario.
Por unha banda, a escolma e o estudo das anotacións inéditas das que nin tan sequera a familia tiña constancia e, nunha segunda parte, o traballo de cómo facer soar esa música, conforman no seu conxunto o traballo final conformado polos dous libros e o CD, e sobre isto versan as reflexións achegadas que nestes momentos están en proceso de edición e coidamos que poidan ver a luz a vindeira semana.

T4B

Miniaturas de Eugenio Granell: un espectáculo surrealista

O xoves 18 de abril os membros do grupo titorizado 4 tivemos a sorte de poder presenciar no teatro Rosalía de Castro o comezo da xira das Miniaturas de Eugenio Granell, o proxecto da Central Folque co que estivemos involucrados durante os últimos tres meses. Temos que dicir que foi unha experiencia memorable, e un gran final para este curto pero fructífero camiño.

Pódese dicir que o jazz é a vertente musical que, polas súas características, máis se achega ao surrealismo. Liberdade artística e improvisación son os puntos converxentes de dúas correntes que atoparon a súa fusión perfecta baixo a batuta do gran Alejandro Vargas, acompañado dun elenco de excelentes músicos, tamén versados nestas linguaxes.

Non sabemos se esto era o que tiña en mente Eugenio Granell cando compuxo estas partituras, mais estamos seguros de que estaría encantado co resultado.

As miniaturas de Granell toman forma no Rosalía

“Son boísimos. E a xente non se entera. Se fosen de fóra…”. Isto era o que nos comentaba unha señora de certa idade, visibelmente emocionada, recén rematado o concerto; cando algúns de nós baixábamos coas nosas cámaras desde o Proscenio 3 do Teatro Rosalía de Castro da Coruña. Ás portas deste teatro herculino tan especial chegaramos sobre as 5 da tarde, e por alí nos agardaba Ramom Pinheiro, Chito, historiador musical asociado a aCentralFolque que dirixiu a investigación sobre as miniaturas musicais de Eugenio Granell. Con el estivemos coñecendo os lugares do teatro que nos poderían ser de interese para filmar o concerto, e el mesmo foi quen nos concedeu unha nova entrevista para a videorreportaxe que estamos a editar.

Entre bastidores

Entre bastidores

Deixamos o Rosalía de Castro sobre as 10:30 da noite, logo de máis de 5 horas de traballo. Estivemos presentes durante as probas de son do septeto dirixido por Alejandro Vargas, o que nos preparou para o espectacular show que estabamos a punto de presenciar. Tamén vivimos con eles algúns momentos previos á actuación, coñecendo esa outra parte do espectáculo, a que sucede entre bastidores e que lle é descoñecida ao público. Por suposto, asistimos ao concerto e tivemos a sorte de poder movernos polo teatro coas nosas cámaras para gravar as imaxes de cara ao noso traballo.

Desde o escenario

Desde o escenario

Pouco podemos dicir que faga xustiza a tan tremenda actuación, ademais de animarvos a que acudades ao próximo concerto da xira, o 25 de maio no Teatro Principal de Pontevedra. Comentáranos Vargas nunha das nosas conversas que unha muller, logo da presentación do proxecto na Cidade da Cultura, se achegara a el e lle dixera: “Non sei se Granell soa así así, pero o que vós tocades encántame”. Non podemos facer máis que subscribir esas palabras.

T4B

Interxeracional: Conclusións (I)

Concluíndo os procesos de investigación levados a cabo ao longo das derradeiras semanas chegamos a unha serie de proposicións deducibles de todas as experiencias acadadas. Tal é así que nos serviremos dos días que restan para achegarvos as probas do que conforman un corolario do noso traballo, o cal versa sobre a transmisión interxeracional nun colectivo que mudou o rural pola cidade.

Nun primeiro termo: o éxodo profesional convertiuse en éxodo universal, de xeito que se extendeu a tódolos colectivos afectando principalemente a asalariados agrarios, os residentes de comunidades dmograficamente máis pequenas e ós xóvenes. Entre as principais causas do éxodo rural atópanse os maiores ingresos das clases urbanas, maior acceso ao consumo, maior acceso aos servizos de información, sanitarios, de ocio e principalmente de ensinanza.

O proceso industrializador e a terciarización da economía propiciou a unha desagrarización e o éxodo rural e, á súa vez, desembocou nun avellantamento do medio de orixe -o rural-, unha redución dos seus espazos comerciais e administrativos, a desaparición de transporte público, o cerre de escolas, abandono de terras de cultivo….

Na cidade o anonimato, as relacións formais e impersoais pero dependentes do status social, a heteroxeneidade da poboación, a diferenciación ea  estratificación social. Porén no rural a ocupación adicado ao sector primario, a división do traballo, o pequeno tamaño da comunidade e a súa baixa densidade, a pouca mobilidade da estratificación social.

As principias diferenzas que se atopan responden a unha ruptura ou unha brecha insalvable entre as formas de vida levadas a cabo dun medio a outro e destacamos un sistema de interacción moi diferenciado entrámbolos dous.

Interxeracional: Últimas entrevistas

Nas derradeiras fases deste traballo (que versa sobre a transmisión interxeracional baseándonos noas exemplos das familias con orixe en áreas rurais, pero asentadas no barrio das Fontiñas) puidemos descubrir o caso de Ramón e Malena, un matrimonio que vive nas Fontiñas dende fai vinte anos e onde se asentaron cos seus dous fillos.

Ramón procede dos arrebaldes da cidade, nas faldas do Pedroso, e Malena é da Estrada, pero ambos migraron á cidade por motivos de traballo cando casaron. A lugar de orixe nunca se esquece e seguen a telo moi presente, pero de forma diferente. Como dato, as festas da aldea seguen a selas propias e tódalas semanas acoden alí, pero cada un ten a súa propia visión do que foi cadansúa lugar de orixe. O soño de Ramón é “voltar á aldea cando me xubile e botar unhas ovellas, facer unha boa horta e esquecerme de todo” mentres que a Malena a vida na aldea nunca lle gustou e o único que bota de menos é á familia; a urbe concedeulle unhas oportunidades que non podería ter no rural, “ademáis se quero ir ó campo non me queda tan lonxe e non me importa ter que desplazarme en coche tódolos días ao traballo”.

Os fillos só acoden á aldea por motivos de ocio e recreación, pero non descartan a volta ós orixes dos seus pais e nun futuro vivir alí. “Temos unha casa con moito potencial e as comodidades da cidade non están tan afastadas gracias a que agora estamos mellor comunicados en tódolos sentidos”. Recoñecen que sería duro vivir como o facían daquela os seus pais ou avós, pero todo sería diferente, os tempos cambiaron e poden combinar o mellor de cada hábitat.

 S3E

La mente en blanco

Ya se ha hablado alguna vez aquí de la relación entre las obras de Granell realizadas en diferentes soportes, ese hilo conductor interdisciplinar que es el espíritu azaroso y espontáneo que subyace bajo sus creaciones.

Lo cierto es que las obras en las que más se percibe esta pretensión de eliminar el control sobre sí mismo son aquellas encuadradas dentro de la corriente del automatismo abstracto, un estilo que propone la creación inconsciente, con la mente en blanco, concibiéndola como la forma de arte más auténtica y pura.

El automatismo abstracto nace en el seno del surrealismo y el expresionismo abstracto. Algunos quieren ver en los dibujos de Alexander Cozens (San Petersburgo, 1717) un precedente de esta corriente, aunque es obvio que Cozens dista considerablemente, en términos cronológicos, de los impulsores más destacados de este estilo.

Alexander Cozens

Existen trazos de automatismo abstracto en muchas figuras clave del arte de la época: la necesidad de espontaneidad del expresionismo abstracto hace que en ocasiones se recurra al automatismo, propiciando el surgimiento del dripping y el action painting (Pollock, Goldberg, Stefanelli y un largo etcétera), en el que el automatismo englobaba la totalidad del proceso creativo; por su parte, los surrealistas obtenían mediante el automatismo abstracto los motivos de sus obras, aunque los modificaban posteriormente para lograr el acabado deseado, de forma planeada y consciente, de modo diametralmente opuesto al espíritu automatista.

Jackson Pollock

A raíz de esto surge en Canadá un grupo radical llamado Les Automatistes, formado por siete pintores de Montreal entre los que destacan Paul-Émile Borduas ―su fundador― y Jean-Paul Riopelle. Activos durante tan sólo cinco años (1946-1951) celebraron, poco después de su formación en 1946, la primera exposición organizada en Canadá por pintores abstractos.

Jean-Paul Riopelle

Actualmente, a pesar de la general falta de interés hacia este ámbito, encontramos influencias automatistas en gran parte del arte contemporáneo.

T4B: (Fontán  Bestilleiro, Gándara Porteiro, Garabato Carbón, Garea Albarrán)

Interxeracional: Unha historia de Hermisende

Despois de dúas semanas de traballo na que nos adicamos a unha maior investigación e a ter unha primeira toma de contacto coas familias, vamos profundizando cada vez máis no tema.

Un dos casos cos que nos atopamos é dun fillo de labradores nado en Hermisende, provincia de Zamora que limita con Galicia, o galego está moi presente alí. Javier López Rodríguez de 56 años vive no barrio de Fontiñas dende 1992 e, a pesar de que en moitos momentos da súa vida vota en falta esa aldea onde se criou, non pode viaxar aló tanto coma a el lle gustase. As súas fillas naceron aquí, en Santiago, é a diferenza del, non senten esa morriña pola aldea, son unhas nenas de cidade. Javier a diferenta delas recorda a súa infancia en Hermisende, recorda os días en que se reunía toda a aldea para a festa, na que uns veciños axudaban os outros e sobretodo recorda o frío do inverno.

O sentimento de morriña se desperta en moitos dos casos en que as persoas teñen que emigrar do ámbito rural ó urbano. Probablemente, en moitos dos casos, as cidades nos ofrecen un maior ábano de recursos, saes a rúa e tes o médico relativamente cerca, cada catro pasos un bar, un supermercado, unha tenda de roupa… Sen embargo o que te pode ofrecer unha aldea é moito máis, vai máis aló do superficial, é un sentimento que levas contigo desde que naces, nunca te abandoa.

En certo modo de conclusión percibimos que se está a dar un efecto “retorno”, un éxodo urbano. Anos a tras se creía que a mellor opción estaba na cidade, que o que mellor que podían facer era emigrar cara a cidade e construír unha boa casa. Sen embargo agora parece que todo quere cambiar, esas presoas que nun momento decidiron abandoar o seu lar, están intentando cortar amarras ca cidade e volver o seu lugar de orixe, a aldea

S2E

aCentralFolque: Miniaturas de Eugenio Granell. Música Revelada.

Unha casualidade. Así é como describen o comezo de toda unha investigación que deu a coñecer a eclipsada faceta musical de Granell. “Había un violín e varias anotacións musicais que non chegaban a ser composicións”. Suficiente para motivar a todo un equipo que remataría coa publicación de dous libros e un CD a partir de varios apuntes nun caderno esquecido e inédito.

Todo apunta a que a vertente pictórica e a musical se vinculan no mesmo xeito de proceder a pesar de ser modalidades artísticas diferentes. O automatismo psíquico xoga un papel principal na creación das súas pezas. A ausencia de control sobre a razón fai posible a obtención dunha imaxen inconsciente e imprevisible ao comezar a tarefa: non hai vontade por realizar unha peza preconcebida, senón que o artista non se da de conta do que está a facer até que remata a obra.

Alejandro Vargas levou a cabo o labor de reinterpretar e completar estas pequenas pezas convertíndoas en miniaturas musicais que, co tempo, fixeron posible a súa presentación ao cargo dunha banda formada por batería, contrabaixo, piano e voz, con colaboración de gaita, zanfona e viola.

En boca de Ramón Piñeiro – director do triple proxecto que consta da publicación da investigación do traballo musical, as máis de 200 anotaciós musicais e o disco-, Granell non pretendía copiar ou emular a música popular, senón que xurdiu da súa necesidade de inventar o popular.

O vindeiro 18 de abril a banda volverá a recrear a liberdade creativa de Granell xunto coas derivacións de Vargas no Teatro Rosalía de Castro, na Coruña.

T4B

Formando na tradición

Os desafíos do noso tempo son numerosos, e esixen un número de coñecementos cada vez superiores. As novas tecnoloxías traen consigo un aluvión de información que temos que filtrar, seleccionar e comprender. O mundo nunca estivera tan conectado, e, precisamente por iso, nunca fora tan sinxelo esquecer as propias orixes para pasar a sumarnos a esta onda de uniformidade, onde modas, trending topics e a repugnante radiofórmula alimentan as masas.

Afortunadamente, as novas tecnoloxías tamén se poden aproveitar na dirección contraria, e gracias a elas pode ter lugar a difusión de iniciativas que intenten recuperar a memoria dos pobos e formar á xente nas súas tradicións para que estas non queden esquecidas. A Central Folque, mediante a Escola Livre da MPG (Música Popular Galega), contribúe a poñer unha importante pedra neste dificultoso pero fructífero camiño.

Image

Segundo a propia organización, a «Escola Livre da MPG é o centro de estudos regulares que aCentral Folque ten en Santiago de Compostela, cunha orferta variada e especializada en diferentes eidos do patrimonio musical galego, fundamentalmente instrumentais: gaita, percusión, sanfona, requinta, violino, acordeón diatónico e canto». A escola ofrece, a través desta ampla oferta, unha oportunidade de formarse con algúns dos músicos de máis renome en Galicia, nun programa que, ademais da formación musical, inclúe unha contextualización necesaria na historia da música e a cultura galega.

Coidar do noso patrimonio, da nosa fermosa herencia histórica, é necesario e convírtese nun acto de responsabilidade nos tempos que corren. Cómpre non esquecermos quen somos, de onde vimos, e cara onde queremos ir.

Image

T4B

Interxeracional: Fontiñas, o lugar axeitado

 

Segue transmitíndose a cultura rural entre os novos habitantes da cidade?

No caso de Brais, dalgún xeito, SI.

Nos últimos días establecemos as primeiras tomas de contacto cos que serán os suxeitos “do noso experimento”.

Brais é un rapaz de 20 anos que vive en Fontiñas, mais “as súas raíces” veñen de Boimorto.

– De onde es? – De Boimorto. – E vés dende alí a estudar? – Vivo en Santiago. – Pero entón non eres de Boimorto… – Si que son!

Considerariamolo un ser ‘híbrido’ entre o rural e o urbano?

De que maneira se produce a herdanza cultural dos cidadáns procedentes da vila?

As festas de orquestra pódenlles gustar ata ao máis cosmopolita, claro que si, pero ese afán pola festa anual da vila…

Brais fala das festas de Boimorto como “as súas festas”, sen lembrarse do Apóstol, e moito menos da Ascensión.

Digamos que esa transmisión interxeracional se delegou sen cortes.

Por agora non sabemos que outros detalles do rural se lle quedaron na vida a Brais, mais xa temos certos datos de interese… Só faltan as entrevistas familiares propiamente ditas para ir descubrindo o parapeto.

Atopar a persoas de Fontiñas coas características fixadas na primeira exposición do traballo foi moito máis fácil ca do que pensabamos. Iso indica que a escolla do lugar foi axeitada e que todas as familias van ter algún tipo de ligue coa aldea por ínfimo que sexa. Só queda analizar as diferenzas, digamos, “entre os que se ilusionan cas festas da vila e ós que lles resultan indiferentes”.

aCentral Folque: desde o local até o universal

Setembro de 2008. Ugia Pedreira, voz de Chouteira, Nordestin@s ou Marful, presenta un novo proxecto de ensino e investigación arredor do mundo do folk galego. Trátase do Centro Galego de Música Popular aCentral Folque, herdeiro do CMTF (Conservatorio de Música Tradicional e Folque) de Lalín, que entre o 2000 e o 2007 se convertera nunha entidade de referencia para a nosa música popular tanto dentro como fóra das nosas fronteiras.

Image

O acordo acadado entre a entidade e diversas institucións permitía que a luz do CMTF, que desde a capital do Deza chegara a tantos rincóns do mundo, seguise brillando desde a cidade de Compostela. Hoxe xa son 13 anos de traballo os que serven como carta de presentación deste ambicioso centro, fundamentado no “estudo, promoción e divulgación da música galega cun enfoque aberto, global e contemporáneo”.

Desde a gaita á requinta, pasando polo canto ou a zanfona; a oferta educativa da escola é variada. Ademais, unha grande cantidade de proxectos de investigación, revalorización do propio e interrelación con outras culturas avalan o traballo de aCentral Folque. A posta en valor da figura de Florencio, o virtuoso cego dos Vilares; a produción da Descarga ao Vivo. Galiza-Cuba; os Encontros Internacionais de Acordeón Diatónico (Ponteceso) ou Zanfona Contemporánea (Narón); a investigación da faceta musical do coruñés Eugenio Granell, tema do que falaremos en próximas entradas e sobre o que realizaremos unha reportaxe audiovisual, etc. Estes son só algúns exemplos que amosan a riqueza do noso patrimonio cultural á vez que enchen un baleiro que as institucións do país, a pesar do seu certo apoio a este e outros centros, nunca tiveron demasiado interese en ocupar. “Buscamos chegar desde o local até o universal”, explicaba Ugia Pedreira aló por 2008. Así, coñecendo a cultura propia, é como teremos o noso lugar no mundo e poderemos comprender e valorar as culturas do resto dos pobos.

T4B